1. PENGENALAN
Clinometer ialah peranti serba guna yang direka khas untuk mengukur sudut cerun, kecondongan, dan ketinggian sesuatu objek dengan ketepatan tinggi. Ia turut dikenali sebagai in-clinometer dan menjadi pilihan utama bagi melaksanakan kerja di lapangan dalam bidang meteorologi, perhutanan, navigasi serta kerja-kerja ukur teknikal.
Peranti ini kerap digunakan oleh petugas agensi teknikal seperti pengawas hutan untuk mengukur ketinggian pokok semasa di lapangan, pegawai alam sekitar untuk memeriksa dan mengukur kecerunan serta kestabilan cerun bagi projek pembangunan yang tertakluk kepada syarat kelulusan Penilaian Impak Alam Sekitar (Environmental Impact Analysis, EIA). Peranti ini juga digunakan oleh ahli geologi, pengembara dan juruperunding alam sekitar yang terlibat dengan kerja-kerja penyediaan pelan pencegahan serta kawalan hakisan tanah, pelan analisa kecerunan (slope analysis plan) dan lain-lain lagi. Peranti ini berfungsi berasaskan prinsip asas trigonometri dan geometri menjadikan Clinometer peranti yang efisyen dan boleh dipercayai dalam kerja-kerja pengukuran teknikal di lapangan.
Terdapat banyak peranti Clinometer di pasaran antaranya ialah Myzox Clinometer, Brass Clinometer, STS Digital In-Clinometer dan lain-lain. Namun, peranti Clinometer jenama Suunto PM-5 merupakan peranti yang paling popular digunakan pada masa kini.
2. SUUNTO PM-5/360 PC
Clinometer Suunto PM-5 digunakan di seluruh dunia oleh pegawai perhutanan, juruukur, jurutera, ahli geologi, pelombong, arkitek dan ramai lagi untuk mengukur ketinggian, sudut menegak dan cerun dengan cepat, boleh dipercayai dan mudah. Peranti ini bersaiz gengaman tangan (kecil) dan mudah dibawa. Skala pada peranti ini boleh menentu ukur kecerunan dalam julat darjah (0) dan peratus (%) bagi pengukuran ketinggian dan cerun. Rajah 1 menunjukkan peranti Clinometer Model Suunto PM-5.
Rajah 1: Peranti Clinometer Model Suunto PM-5
(https://www.suunto.com/Products/Compasses/Suunto-PM-5/Suunto-PM-5360-PC)
Badan peranti ini diperbuat daripada bahan aloi aluminium tahan karat. Kad skala yang terbina di dalam peranti ini bergerak pada galas khas dalam bekas plastik tertutup rapat yang diisi dengan cecair yang menjamin bahawa ia berfungsi dengan bebas dan berhenti dengan cepat. Cecair tersebut tidak akan membeku, mengekalkan sifat redaman penuh dalam keadaan kerja, dan menghapuskan getaran skala.
3. CARA PENGGUNAAN
Peranti Clinometer Suunto PM-5/1540 bermaksud pengukur perlu berada di kedudukan antara jarak 15 meter hingga 40 meter daripada objek manakala ketinggian objek boleh dibaca terus daripada skala instrumen peranti. Peranti ini juga boleh digunakan untuk menentukan sudut kecerunan (gradient). Ini dilakukan dengan mengambil jarak penglihatan di sepanjang garis kecerunan pada jarak 20 meter dan bacaan dilihat di sebelah kiri peranti. Bacaan yang diperolehi boleh disemak dalam jadual penukaran yang telah disediakan oleh pengilang di belakang peranti untuk mendapatkan sudut.
Nota: Pengguna perlu memastikan spesifikasi peranti yang digunakan walaupun jenama sama kerana terdapat spesifikasi peranti yang sedikit berbeza bergantung kepada jenis penggunaan.
Peranti Suunto PM-5/360 pula merupakan peranti asas yang telah diubahsuai dengan pemasangan kombinasi skala yang berbeza untuk kegunaan khas. Peranti ini mempunyai dua skala iaitu 0 ± 90° dan 0 ± 150 % seperti Rajah 2.
Rajah 2: Paparan Skala Pengukuran
Skala sebelah kiri memberikan sudut cerun dalam julat darjah (0) dari satah yang mendatar pada paras mata. Skala kanan memberikan bacaan ketinggian objek yang diukur pada titik penglihatan dari aras mata mendatar dalam julat bacaan kaki (ft). Peranti ini mudah digunakan kerana pengukur hanya perlu menetapkan kedudukan dengan objek yang hendak diukur. Jadual penukaran yang dibekalkan oleh pengilang di bahagian sisi peranti mengandungi skala kosinus 0°-45°.
4. CARA PENGUKURAN KETINGGIAN POKOK
Ukuran sebenar ketinggian pokok hendaklah dilakukan dari jarak yang diukur seperti yang ditunjukkan di Rajah 3.
Rajah 3: Cara Pengukuran Ketinggian Pokok
Untuk mengukur ketinggian objek seperti pokok, pengukur perlu berada pada jarak lebih kurang 20 meter (66 kaki (ft)) dari objek yang hendak diukur. Lihat pada skrin skala kedudukan tetap optik pada peranti, halakan peranti ke bahagian atas pokok sehingga ke pucuk berdedaun yang tertinggi. Mata pengukur boleh melihat bacaan pada paparan skrin kanan skala dan merekodkan bacaan. Bacaan ini ialah bacaan dalam julat positif (+ve) kaki (ft). Kemudian, pengukur pada kedudukan yang sama menundukkan peranti pada sudut paras setara pada pangkal pokok. Mata pengukur boleh melihat bacaan pada paparan skrin kanan skala dan merekodkan bacaan. Bacaan ini ialah bacaan dalam julat negatif (-ve) kaki (ft).
Namun begitu, sekiranya kedudukan pengukur di kedudukan topografi persekitaran yang tidak landai (bercerun/berbukit), bacaan masih boleh dibuat dengan prinsip pengukuran yang sama untuk mendapatkan bacaan bahagian atas (pucuk pokok) manakala pada bahagian bawah batang pokok dari tanah, bacaan yang terpapar pada layar peranti akan memberikan bacaan negatif (-ve) 0 iaitu suatu bacaan di bawah skala 0 (dilihat di bahagian kanan paparan layar peranti).
Oleh yang demikian, bacaan ketinggian pokok boleh diperoleh dengan dua kaedah seperti yang berikut:
a. Kaedah 1: Kedudukan Pengukur di Tanah Landai Dengan Objek Yang Diukur
Bacaan 1 dengan mendongakkan peranti pada paras tertinggi pokok (sehingga pucuk berdaun yang tertinggi) dan bacaan yang diperoleh ialah 56 kaki (ft). Bacaan 2 adalah dengan menundukkan peranti di bahagian pangkal pokok dan bacaan pengukur yang dilihat pada layar peranti memberikan bacaan ialah 0. Bacaan ketinggian pokok ialah 56 kaki (ft) – 0 = 56 kaki (ft).
Oleh yang demikian, bacaan boleh ditukar kepada julat meter dengan mendarabkan bacaan kaki (ft) kepada nilai 0.3048 meter/1 kaki (ft). Ketinggian pokok ialah 56 kaki (ft) x 0.3048 meter = 17.0688 meter.
b. Kaedah 2: Kedudukan Pengukur di Tanah Yang Bercerun/Berbukit
Bacaan 1 dengan mendongakkan peranti pada paras tertinggi pokok (sehingga pucuk berdaun yang tertinggi) dan bacaan yang diperoleh ialah 48 kaki (ft). Bacaan 2 adalah dengan menundukkan peranti kebawah/pangkal pokok dan bacaan pengukur yang dilihat pada layar peranti memberikan bacaan ialah negatif tiga (-3) kaki (ft).
Jika objek berada atas paras mata pengukur, ketinggian pokok boleh diperoleh dengan mengambil perbezaan antara dua titik bacaan. Oleh itu, untuk mendapatkan bacaan yang tepat, gunakan kaedah yang dinyatakan sebelum ini. Sekiranya pengukuran dilakukan di tanah rata, bacaan ketinggian pokok biasanya boleh diukur dengan cara menambah ketinggian paras mata sebanyak 1.60 meter iaitu paras ketinggian orang dewasa. Bagi pengukuran ketinggian/kecerunan yang tepat, disarankan ukuran dilakukan di antara pengukur dengan objek ialah 15 meter, 20 meter atau 66 kaki (ft) sahaja.
5. PERANCANGAN PEMBANGUNAN DI KAWASAN TANAH TINGGI
Hari ini terdapat Garis Panduan Pengurusan Cerun di Kawasan Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) yang telah diterbitkan oleh Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) supaya menjadi rujukan dan panduan dalam pengurusan kawasan tanah tinggi dan bercerun. Garis panduan ini dibangunkan sebagai rujukan bersepadu dengan mengintegrasikan garis panduan sedia ada iaitu Manual OSC3.0 Plus, Garis Panduan Perancangan Pembangunan di Kawasan Bukit dan Tanah Tinggi (2009), Garis Panduan Rekabentuk Cerun (2010), Garis Panduan Penyenggaraan Cerun di Semenanjung Malaysia (2006) dan lain-lain garis panduan yang diterbitkan oleh PBT, KPKT, PlanMalaysia, Jabatan Alam Sekitar dan lain-lain agensi lagi.
Garis panduan ini merangkumi kaedah pelaksanaan pengurusan cerun secara menyeluruh iaitu dalam aspek perancangan pembangunan, reka bentuk, pembinaan, pendaftaran dan penyenggaraan. Garis panduan ini dapat meminimakan kesan impak hakisan yang berlaku sekiranya terdapat pembangunan di kawasan tanah tinggi dan bercerun. Aktiviti pembangunan di kawasan cerun perlu mematuhi peruntukan undang-undang sepertimana yang dinyatakan di dalam Akta Jalan, Parit dan Bangunan 1974 (Akta 133). Klasifikasi cerun dibahagikan kepada kelas I, II, III dan IV sepertimana yang dinyatakan dalam Garis Panduan Perancangan Pembangunan di Kawasan Bukit dan Tanah Tinggi seperti yang ditunjukkan di Rajah 4. Garis panduan ini perlu dirujuk sebelum membuat sebarang kelulusan merancang (KM) di kawasan berbukit, tanah tinggi, lereng bukit dan puncak bukit.
Rajah 4: Pengkelasan Cerun
Sumber: Garis Panduan Perancangan Pembangunan di Kawasan Bukit dan Tanah Tinggi (2009)
6. KELEBIHAN PENGGUNAAN PERANTI INI
Dengan reka bentuk yang kompak dan tahan lasak, clinometer bukan sahaja mudah digunakan, malah bebas penyelenggaraan dan ini menjadikan peranti ini pilihan ideal untuk kerja di lapangan yang berintensi tinggi.
Semua kakitangan teknikal seperti PBT, Pejabat Tanah Daerah (PTD), Jabatan Perhutanan (Forestry), Jabatan Perhilitan (Wildlife), Jabatan Alam Sekitar (JAS) termasuk juruperunding alam sekitar dan Institut Pendidikan Tinggi (IPT) yang melaksanakan tugas kajian kerja tanah dan impak alam sekitar serta pemantauan cerun dan kelulusan pelan kerja tanah terhadap sesuatu projek pembangunan dengan cepat dan efisien.
Penggunaan clinometer di lapangan memberikan beberapa kelebihan yang membolehkan kakitangan teknikal meningkatkan tahap kecemerlangan dan profesionalisma melalui:
- Pengukuran Kecerunan Lereng: Clinometer membantu dalam mengukur sudut kecerunan lereng bukit untuk penilaian kestabilan lereng dan perancangan pembaikan cerun.
- Pengukuran Ketinggian Pokok: Clinometer memungkinkan pengukuran tinggi pokok secara tidak langsung dan membantu dalam melaksanakan pengawasan serta pengelolaan sumber hutan.
- Pemetaan dan Pengukuran Kawasan Sempadan: Clinometer membantu dalam kerja pemetaan topografi hutan dan pengukuran sempadan kawasan.
- Pengurusan Evaluasi Habitat: Clinometer dapat digunamenilaihabitat dengan mengukur kecerunan dan orientasi lereng yang mana akan mempengaruhi populasi ungas hutan.
- Perancangan Akses Jalan: Clinometer dapat mengukur kecerunan jalan/laluan akses dalam kawasan hutan dan merancang pembinaan infrastruktur yang lebih baik serta mengurangkan kesan hakisan.
- Pembuatan Keputusan: Data yang diperoleh daripada clinometer dapat digunakan untuk membuat keputusan di lapangan dan pengesahan pelan kerja tanah yang dikemukakan oleh Juru Perunding bagi tujuan mengurangkan kesan hakisan.
7. KESIMPULAN
Penggunaan peranti clinometer sangat praktikal dan mudah bagi petugas teknikal yang terlibat dalam kerja-kerja pemantauan serta pemuliharaan tanah. menjadikan clinometer peranti yang menyokong pelaksanaan tugasan di lapangan dengan lebih efisien. Selain itu juga, peranti ini membantu juru perunding menyediakan laporan penilaian seperti Kajian Impak Alam Sekitar (EIA) dan Pelan Kawalan Hakisan dan Sedimen (Erosion and Sediment Control Plan, ESCP) secara lebih terperinci dan sistematik.
Dengan reka bentuk yang tahan lasak, ringan dan mudah dibawa, clinometer berfungsi tanpa memerlukan sumber kuasa seperti bateri. Ciri ini menjadikannya sangat sesuai untuk digunakan di kawasan terpencil dan dalam pelbagai keadaan lapangan. Oleh itu, clinometer merupakan peranti penting yang perlu dimanfaatkan oleh semua pihak yang terlibat dalam pemantauan cerun, pengukuran sempadan dan tanah, serta pengurusan impak alam sekitar secara menyeluruh.
LAMPIRAN
AKRONIM
| Jabatan Perhutanan Semenanjung Malaysa | Forestry |
| Jabatan Perhilitan Malaysia | Wildlife |
| Jabatan Perancang Bandar dan Desa | PlanMalaysia |
| Pihak Berkuasa Tempatan | PBT |
| Peranti Pengukur Kecerunan dan Ketinggian | Clinometer |
| Rekabentuk Kawalan Hakisan dan Sedimen (Erosion Sediment Control Plan) | ESCP |
| Kajian Impak Alam Sekitar (Environmental Impact Assessment) | EIA |
| Pelan Pengurusan Alam Sekitar (Environmental Management Plan) | EMP |
RUJUKAN
Akta Kualiti Alam Sekeliling (AKAS) 1974 (Akta 127) Akta Jalan, Parit dan Bangunan 1974 (Akta 133).
Akta Perancang Bandar dan Desa 1976 (Akta 172)
Brown, L. (2021). Using clinometers for terrain analysis (Tech. Rep. No. 2021-02). Forest Service. http://www.forestservice.gov/clinometer-report
Balenovic, I., Seletković, A., Pernar, R & Jazbec, A. (2015). Estimation of The Mean Tree Height of Forest Stands by Photogrammetric Measurement Using Digital Aerial Images of High Spatial Resolution. Ann. For. Res. 58(1): 125-143.
Bijak, S. & Sarzynski, J. (2015). Accuracy of Smartphone Applications in The Field Measurements of Tree Height. Folia Forestalia Polonica, Series A, 2015, Vol. 57 (4), 240–244.
Charlton, P. C., Mentiplay, B. F., Pua, Y. H., & Clark, R. A. (2015). Reliability and concurrent validity of a Smartphone, bubble inclinometer and motion analysis system for measurement of hip joint range of motion. Journal of Science and Medicine in Sport, 18(3), 262-267. https://doi. org/10.1016/j.jsams.2014.04.008
Garis Panduan Perancangan Pembangunan di Kawasan Bukit dan Tanah Tinggi (2009)
Hardjana, A. K. (2013). Model Hubungan Tinggi Dan Diameter Tajuk Dengan Diameter setinggi Dada Pada Tegakan Tengkawang Tungkul Putih (Shoreamacrophylla (De Vriese) P.S.Ashton) Dan Tungkul Merah(Shorea Stenopteraburck.) Di Semboja, Kabupaten Sanggau. Jurnal Penelitian Dipterokarpa Vol. 7 No.1, Juni 2013: 7-18.
Roach, S., San Juan, J. G., Suprak, D. N., & Lyda, M. (2013). Concurrent validity of digital inclinometer and universal goniometer in assessing passive hip mobility in healthy subjects. International Journal of Sports Physical Therapy, 8(5), 680.